تبلیغات

راهي براي شناخت بهتر محيط اطراف

راهي براي شناخت بهتر محيط اطراف

سيناپرس/ شاخص‌هاي بيولوژيکي يکي از بهترين و ساده ترين راه‌ها براي ارزيابي وضعيت سلامت محيط هستند. اين روزها متخصصان ايراني نيز به شدت بر لزوم شناخت و کاربرد آن‌ها در ابعاد گوناگون تاکيد دارند.
ساليان سال است که دانشمندان درصدد هستند تا راهي براي شناخت بهتر محيط اطراف خود پيدا کنند. تحقيقات نشان مي­دهد که شهرنشيني تاثير بسزايي در تغيير برخي از سازگاري‌هاي انسان با محيط خود داشته و به همين دليل است که ما اغلب در برابر بسياري از اتفاقات طبيعي آنطور که بايد از خود واکنش نشان نمي­دهيم. پيشرفت علم و فناوري در اين ميان کمک شاياني براي انسان‌ها تلقي مي­شود لکن واقعيت اين است که عکس­ العمل صحيح تا حد زيادي منوط به شناخت محيط و تاثير آن بر زيستمندان ديگر است.

شاخص‌ها يا نشانگرهاي بيولوژيکي
بيوانديکاتورها يا شاخص‌هاي بيولوژيکي يکي از راه‌هاي شناخت بهتر محيط هستند. در واقع بيوانديکاتورها همان گونه ­ها يا جوامع مختلف گياهي يا جانوري و فرآيندهاي بيولوژيکي هستند که به منظور ارزيابي کيفي محيط و سنجش سلامت مورد استفاده قرار مي­گيرند. يکي از ساده ­ترين مثال‌هاي يک شاخص بيولوژيکي را مي­توان در معادن ذغال­سنگ جستجو کرد : قناري‌ها! به راستي هدف از نگهداري قناري در معادن چيست؟ تاريخچه صنعت استخراج از معدن نشان مي­دهد که اين پرندگان خوش­الحان دير چندي است که همراه معدنچيان به اعماق زمين برده مي­شوند. ظرفيت اندک ريه­ ها و سيستم يک­طرفه هواگيري شش‌ها در اين پرنده باعث شده تا آسيب­ پذيري آن‌ها نسبت به مقادير ناچيز گاز مونواکسيدکربن و متان بسيار بيشتر از انسان‌ها باشد و به همين دليل است که قناري‌ها مي­توانند ناجي معدنچيان باشند. توسعه جهان مدرن و افزايش نگراني‌ها از وضعيت سلامت انسان‌ها سبب گرديد تا شاخص‌هاي بيولوژيکي جاي پاي خود را در دنياي علم محکم‌تر کنند. اصل مساله شاخص‌هاي بيولوژيکي در ظرفيت تحمل گونه­هاي مختلف نسبت به موقعيت‌هاي مختلف فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي نهفته است.

کاربرد شاخص‌هاي بيولوژيکي در ايران
بسياري از محققان محيط ­زيست مدتهاست که کاربرد بيوانديکاتورها را در دستورکار دارند. سنجش سلامت ذخاير آب شيرين با استفاده از بيوانديکاتورها نمونه­ اي برجسته از اين تحقيقات است چرا که مديريت و حفاظت از منابع آبي محدود کشور، اولين گام در راستاي بهره ­برداري اصولي از آن‌ها است.
بيوانديکاتورها در تحقيقات علمي کشور ما نيز حضوري ملموس دارند. بسياري از محققان محيط ­زيست مدتهاست که کاربرد اين شاخص‌ها را در دستورکار دارند. سنجش سلامت ذخاير آب شيرين با استفاده از بيوانديکاتورها نمونه­ اي برجسته از اين تحقيقات است چرا که مديريت و حفاظت از منابع آبي محدود کشور، اولين گام در راستاي بهره ­برداري اصولي از آن‌ها است. در عين حال بايستي به خاطر داشت که کاربرد شاخص‌هاي شناخته ­شده بيولوژيکي اروپايي و آمريکايي به دلايل مختلف از جمله تفاوت در شرايط جغرافيايي و تنوع­زيستي خالي از اشکال نيست.
مطالعه تاثير اقليم و چراي درازمدت بر شاخص‌هاي بيولوژيکي کيفيت خاک از جمله ديگر تحقيقات انجام شده در اين رابطه است که نمونه ارزشمندي از آن در سال ۱۳۸۶ و به همت اساتيد دانشگاه صنعتي اصفهان و دانشگاه تربيت مدرس در بخشي از مراتع زاگرس مرکزي انجام شد. اين مساله را مي‌توان اينطور تشريح کرد که اقليم يکي از فاکتورهاي موثر در تعيين ترکيب گونه ­هاي گياهي يک منطقه، مقدار توليدات گياهي و شدت فعاليت ميکروبي است لذا رديابي اثر آن بر ويژگي‌هاي خاک مي­تواند اطلاعات باارزشي را به همراه داشته باشد. از طرف ديگر چراي دام نيز عاملي است که بر افزايش يا کاهش تنوع گونه ­اي، تبخير و تعرق، ميزان رواناب و هدررفت مواد غذايي خاک تاثير مي­گذارد. هر دو عامل مذکور سبب تغيير در ميزان کربن آلي خاک مي­شوند که يکي از کليدي­ترين شاخص‌هاي بيولوژيکي سنجش سلامت خاک است. سنجش کربن آلي خاک، ميزان نيتروژن و کربن توده زنده ميکروبي در منطقه زاگرس مرکزي توانست اطلاعات فوق­ العاده­اي را جهت مديريت چرا در اختيار اين پژوهشگران قرار دهد .
از سوي ديگر کارشناسان دانشگاه­ هاي علوم پزشکي نيز تحقيقات ارزنده ­اي را در اين رابطه انجام داده­ اند، به عنوان مثال مي‌توان از ارزيابي کارآيي ماسک‌هاي تنفسي بر اساس شاخص‌هاي بيولوژيکي ياد کرد. در يکي از اين تحقيقات، پژوهشگران جهت بررسي کارآيي ماسک‌هاي تنفسي و رديابي آلاينده موسوم به هيدروکربن آروماتيک تولوئن که در بسياري از صنايع از جمله رنگ ­سازي توليد مي­شود، پايش‌هاي بيولوژيکي ادراري انجام دادند . ارزش چنين تحقيقاتي زماني بيشتر مشخص مي­شود که تاثير آن‌ها بر سلامت انسان‌ها در نظر گرفته شود. در مطالعه ­اي مشابه پژوهشگران دانشگاه ­هاي علوم پزشکي اصفهان، همدان و لرستان نسبت به پايش بيولوژيکي گاز هيدروژن فلوراي اقدام کردند. اين گاز کاربرد زيادي در صنعت شيشه ­سازي، توليد لامپ و سراميک­ سازي دارد. پايش بيولوژيکي اين گاز نيز طبيعتاً مي­تواند پيشنهاد راهکارهاي موثر و عملي ­تر را به دنبال داشته باشد. در مجموع دامنه تحقيقات علمي در اين رابطه به حدي گسترده است که در اين مختصر نمي­ گنجد.

توصيف شاخص‌هاي بيولوژيکي براي يک گونه ثبت­ شده در ايران
فرآيندهاي بيولوژيکي تاثيرگذار بر يک موجود زنده مي­توانند بخوبي نقش يک شاخص بيولوژيکي را ايفاء کنند. به عنوان مثال خامه ماهي يا Milkfish با نام علمي (Chanos chanos) يکي از ماهياني است که در اقيانوس‌هاي گرم يافت مي­شود. اين ماهي را اغلب مي­توان در جاهايي که درجه­ حرارت آب بالاتر از ۲۰ درجه سانتيگراد است، جستجو کرد. حساسيت اين نوع ماهي نسبت به درجه ­حرارت خاصي از آب مي­تواند بعنوان يک شاخص بيولوژيکي قلمداد شود. اين ماهي در ايران معمولاً در رودخانه­ هاي منتهي به تنگه هرمز يافت مي­شود. برخي از متخصصين باور دارند که خامه ماهي در آب‌هاي خليج ­فارس وجود ندارد چرا که درجه­ حرارت آب‌هاي ناحيه ساحلي اين محدوده در زمستان اغلب پايين­تر از ميزان تحمل اين نوع آبزي است. اين گونه در عين حال اهميت بسزايي از ­نظر غذايي دارد و پرورش آن اقتصادي تلقي مي­شود. لذا شناسايي شرايط زيستي خامه ماهي نه ­تنها از نظر زيست­ شناسان بلکه حتي از نظر منافع اقتصادي بلند مدت اهميت دارد.
خامه ماهي بطور طبيعي در آب‌هاي شور تخم‌گذاري مي­کند و از اين نظر نيز حساسيت آن نسبت به ميزان خاصي از شوري به نوعي يک شاخص بيولوژيکي است. بايستي به خاطر داشت که چراي دام، آتشسوزي و قطع بي­رويه درختان از جمله اغتشاشات زيست­ محيطي مرتبط با عوامل انساني است که مي­تواند بر وضعيت محيط­زيست از جمله رودخانه­ هايي که زيستگاه اين ماهي تلقي مي­شوند، تاثير داشته باشد و بالطبع استرس‌هاي ديگري را بر اين موجود وارد نمايد. نخستين پاسخ خامه ماهي‌ها نسبت به آلودگي‌هاي حرارتي در سطح سلولي نمودار مي­شود.

يک شاخص بيولوژيکي خوب
شايد ساده ­ترين پرسشي که در مورد شاخص‌هاي بيولوژيکي وجود دارد، اين باشد که چگونه مي­توان از ميان ۱.۷ ميليون گونه اي که در حال حاضر در جهان وجود دارد، بهترين گزينه را انتخاب کرد؟ پاسخ به اين پرسش بسيار ساده است چرا که به واقع تنها يک گونه خاص نمي­تواند معرف اغتشاشات و فشارهايي باشد که بر محيط وارد مي­شوند. انتخاب شاخص‌هاي بيولوژيکي مناسب بستگي به محيط خاص، اختلالات محيطي و البته حضور گونه ­هاي مختلف دارد. اکولوژيست‌ها موفق شده ­اند که مجموعه وسيعي از معيارها را در اين زمينه تعريف کنند و به همين دليل راه تا حدودي براي پژوهشگران هموار شده است.
پروتئين‌هاي شوک حرارتي، گروهي از پروتئين‌ها هستند که بوسيله شوک حرارتي تحريک مي­شوند. غالب­ ترين اين گروه از پروتئين‌ها، آن‌هايي هستند که باعث پيچ خوردن يا حتي باز شدن پيچ ديگر پروتئين‌ها مي­شوند. اين پروتئين ها در تمامي ارگانيسم‌هاي زنده از باکتري‌ها گرفته تا انسان‌ها يافت مي­شوند. آلودگي‌هاي حرارتي در اصل باعث افزايش سنتز اين نوع از پروتئين‌ها مي­شوند چرا که سلول‌هاي هر موجود زنده تحت شرايط شوک حرارتي تمام تلاش خود را مي­کند تا عملکرد حياتي سلولي مختل نشود.
اگر محققان بتوانند کميت پروتئين‌هاي شوک حرارتي را در شرايط مختلف حرارتي اندازه ­گيري کنند، آنگاه امکان سنجش و ارزيابي تغييرات محيطي فراهم مي­شود. بديهي است که اگر فشارها و استرس‌هاي حرارتي در يک محيط دوام پيدا کند، آنگاه تغييرات فيزيولوژيکي مستقيماً بر رفتار و حتي بر ميزان رشد ماهي‌ها تاثير خواهد گذاشت. در مواقع بحراني اغلب شرايط به نحوي آشکار تغيير مي­کند چنانچه مي­توان شاهد کاهش معنادار جمعيت ماهيان و حتي انقراض‌هاي در مقياس محلي هم بود.

مزايا و معايب شاخص‌هاي بيولوژيکي
بيوانديکاتورها درست همانند ساير روش‌هاي اندازه ­گيري مزايا، معايب، خطاها و البته دقت‌هاي خاص خود را دارند. دامنه تاثيرات انساني بر محيط به اندازه ­اي پيچيده و ناشناخته است که گاه حتي بيوانديکاتورها نيز نمي­توانند محققان را به يک جمع ­بندي درست برسانند. به عنوان مثال شاخ‌هاي گوزن‌ها که در جاي خود معيار خوبي براي ثبت اطلاعات محيطي است گاه مي­تواند برخي از اطلاعات را ثبت و برخي ديگر را به هيچ ­وجه نمودار نسازد. بيماري‌ها، انگل‌ها، رقابت و شکار از جمله مواردي هستند که مي­توانند فاکتورهاي متعددي را تحت­ تاثير قرار دهند.
يک شاخص مهره ­دار بزرگ همانند ماهي اغلب نمي­تواند تنوع­ زيستي جامعه محلي حشرات را نشان دهد. از طرف ديگر گونه­ هايي که به عنوان شاخص بيولوژيکي انتخاب مي­شوند، مي­توانند معرف نيازهاي زيستي متفاوتي باشند در نتيجه مديريت يک اکوسيستم آن هم تنها بر مبناي نيازهاي تعدادي شاخص خاص ممکن است نيازهاي سايرين از جمله تعدادي از گونه ­هاي نادر را آنطور که بايد نشان ندهد. اما عليرغم تمامي اين محدوديت‌ها مزاياي بيوانديکاتورها کم نيست. امکان کاربرد آن‌ها در مقياس‌هاي متفاوت از مقياس سلولي گرفته تا مقياس اکوسيستمي، جمع ­آوري اطلاعات از اجزاء گوناگون شيميايي - فيزيکي و بيولوژيکي، تاثيرپذيري آن‌ها از واقعيت‌هاي ملموس محيطي و ... همه از جمله مواردي است که شاخص‌هاي بيولوژيکي را به يکي از موفق ­ترين روش‌هاي مديريت زيستي در سطح جهان مبدل ساخته است.



با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويدمنبع: سيناپرس

فروش اسکریپت

اسکریپت مجله تفریحی فان سیتی به فروش میرسد. جهت دریافت اطلاعات بیشتر به صفحه زیر مراجعه کنید.

فروش اسکریپت

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات


جدیدترین اخبار

داغ ترین اخبار

در انتخاب و نمایش محتوا هیچ دخالت انسانی وجود ندارد لذا از شما خواهشمندیم در صورتی که این مطلب را مغایر با قوانین جمهوری اسلامی ایران است به ما گزارش کنید.